artikelen index / bibliotheekindex

Hesperiden *)


' Met melk meer mans' en 'eet gezond, eet een appel' zijn oude slogans die in ieders hoofd zitten. De NLTO, de Nederlandse land- en tuinbouworganisatie heeft vaak reclameteksten die blijven hangen. Ook als ze niet kloppen, zoals de bloemen die van mensen zouden houden. Dit voorjaar naar aanleiding van "het huwelijk" organiseerde voornoemde organisatie een tentoonstelling over appels in het hoofdkantoor en gaf er een boekje over uit: Appeltjes van Oranje, LTO-Nederland, fruitteelt en de kunst. Bij deze titel heb ik een andere associatie: sinaasappelen.en mandarijnen, mooie ronde al dan niet bijgekleurde oranje vruchten. Het te vluchtig in elkaar gestoken boekje laat zien dat snelle reclamemakers zich beter niet met kunst en literatuur kunnen inlaten en verwordt zo'n mooi initiatief tot gewone propaganda: hier worden appels voor citroenen verkocht!  

Onder oranje of gouden appels verstaan we citrusvruchten die ook Hesperiden worden genoemd, naar de vier dochters van Atlas, die woonden voorbij de Okeanos in het uiterste westen, waar zij met behulp van een waakzame draak een tuin met een boom met gouden appels bewaakten. De Hesperiden worden ook in verband gebracht met het hiernamaals en zou hun appelboom een levensboom voorstellen. Onder hesperiden worden nu sinaasappels, citroenen, mandarijnen, pompelmoezen, grapefruits, pomeransen en limoenen verstaan. De vruchten bevatten hesperidine, gebruikt in de geneeskunde; een glucoside dat voorkomt in de schil van onrijpe citrusvruchten. Al 4000 jaar geleden werden citrus-rassen ontwikkeld in Zuid-China, India en IndonesiŽ. In de 4e eeuw voor Chr. werd de Citrus media door Alexander de Grote meegenomen. (Al geloof ik niet dat deze man op een paard zat met in zijn linker- en rechterzak een citroen.) In ItaliŽ zijn de planten vanaf de eerste eeuw na Chr. in cultuur. Het verhaal van de tuin van de Hesperiden inspireerde tuinbezitters in de Renaissance hun tuin met de gouden appels te decoreren; van invloed op de De Medici-tuinen waren ongetwijfeld ook de Moorse tuinen van Valencia, waar toen al veel sinaasappels groeiden.

In Die Goldenen ńpfel , wissenwertes rund um die ZitrusfrŁchte staan een aantal essays over dit onderwerp, onder meer over de oranjebomen aan het hof van Lodewijk XIV, die uit jaloezie zijn minister van financiŽn Fouquet gevangen liet nemen en diens oranjebomen van Vaux-le-Vicomte over liet brengen naar Versailles. Dit boek werd uitgegeven naar aanleiding van een gelijknamige tentoonstelling in het Botanisch Museum te Berlijn-Dahlem. Ook in Nederland groeide de belangstelling voor kuipplanten, met name citrusvruchten. Willem III bouwde op Honselaarsdijk een grote oranjerie die toentertijd 15000 euro kostte. Al vroeg ontwikkelde zich een kassenarchitectuur om de planten in pot goed te laten overwinteren. Nu waren deze oude oranjerieŽn helemaal niet zo geschikt voor overwintering; reden om bij Paleis Het Loo een nieuwe kas te bouwen om de citrusplanten (sommige 250 jarig!) over te houden. Voor de behandeling van citrusvruchten hebben we veel steun aan het boek Ornamental Citrus plants, advise on their cultivation from our rural gardening tradition door G & S. Tintori. Naast adviezen over bijvoorbeeld snoei worden er ook een aantal eigentijdse rassen in behandeld. Delen van dit boek zijn te vinden op de website van de fa. Tintori. Het belangrijkste werk over citrusvruchten is uitgegeven door J.C.Volkamer tussen 1708 en 1714: NŁrnbergische Hesperides. Kopergravures van alle rassen uit zijn collectie in folioformaat. In 1986 verscheen er een facsimile uitgave van, die verbazingwekkend genoeg nog steeds in enkele filialen van de Slegte stoffig ligt te zijn! Een boek om later op terug te komen. Citrusvruchten en de behandeling ervan staan ook op een aparte web-pagina.

 

Voor onze tuinen zijn sinaasappelbomen door particulieren zonder verwarmde kas moeilijk over te houden. In huis bewaren gaat vanwege luchtdroogte en temperatuur niet goed. Een mogelijkheid is als vervanging de tot dezelfde Rutaceae-familie behorende Poncirus trifoliata in potten te zetten. Deze plant, de enige bladverliezende onder de citrus-soorten, die ook als onderstam voor geŽnte sinaasappelbomen wordt gebruikt, verdraagt wel vorst en kan buiten blijven, maar wil in de winter enige beschutting. De gelijkenis met sinaasappel- en citroenbomen is zo groot dat u er wel een zuidelijke sfeer mee bereikt.

© Klaas T. Noordhuis

*) Zie ook een interessante website over Citrusvruchten