artikelen index / bibliotheekindex

Albertus Seba's Thesaurus


Reeds eerder liet ik doorschemeren creatief te zijn in het vinden van goedkope boeken. Soms kan dat wat mislopen. Hoewel? De Duitse uitgever Taschen Verlag geeft prachtige herdrukken uit voor prijzen, waarvan je je afvraagt hoe het kan. Vaak drie-talig, misschien vandaar. Bijvoorbeeld het plaatwerk van Redouté: de Rozen en de Liliaceae liggen nu onder ieders handbereik.  

Zo bestelde ik zonder de prijs te kennen bij de voormalige "kleinste boekhandel" (Van der Laan & Postma, eilko@wishmail.nl) te Leens, inmiddels misschien ook door mijn aankopen niet meer de allerkleinste, maar met nog dezelfde charme, de Thesaurus (= schatkamer) van Albertus Seba. Het boek bleek 150 euro te kosten. Besteld is besteld en ik rekende met een stalen gezicht af. Van der Laan, de boekhandelaar, overhandigde mij het boek met plezier: een boek ter grootte en met bijna het gewicht van een gewassen grindtegel is ook in de grootste boekhandel van Nederland geen dagelijkse verkoop. De apotheker Albertus Seba was verzamelaar van naturalia. Hij ging daarin verder dan voor zijn beroepsuitoefening nodig was. In de Baroktijd was het in betere kringen gewoonte een kast te hebben met objecten uit de natuur, zowel dieren als planten, soms aangevuld met wapens en uniformen. Voor de verzameling kon ook een hele kamer zijn ingericht. Schelpen, mineralen en vlinders lenen zich er goed voor om bewaard te worden, maar in Seba's collectie vinden we ook spinnen, vissen, apen en vooral veel slangen, geconserveerd in alcohol. De slangen kwamen nogal eens in half vergane staat aan, als zeelieden zich onderweg aan de alcohol laafden en water terugdeden in de cilinders. Seba beheerste een eigen techniek om bladgroen uit bladeren te halen zodat alleen de nervatuur overbleef. De eerste platen van het eerste deel bevatten afbeeldingen met deze bladskeletten. De delen zijn ver na elkaar uitgegeven. De laatste twee pas na de dood van Seba. De objecten zijn vlak na zijn dood geveild, mede om de uitgave van de laatste twee delen mogelijk te maken. Nog steeds zijn ze te zien in onder meer Het Natural History Museum te London. Mijn belangstelling voor naturalia kabinetten was gewekt na het lezen van de biografie over Charles Waterton (1782-1865) door J. Blackburn en uitgegeven door Van Oorschot in 1990. De titel van deze Engelstalige herdruk is Cabinet of natural curiosities . Een prachtwerk met hard kaft, stofomslag, stofdoos en een aantal uitvouwbladen. Tussen de kopergravures van de vroeger in vier delen uitgegeven en handgekleurde Locopletissimi rerum naturalum thesauri vinden we bijvoorbeeld een geit met twee koppen en een slang met vijf koppen. Dit laatste mogen we in twijfel trekken of dit wel mogelijk was. Seba pretendeerde dat alle platen gemaakt zijn naar objecten uit zijn verzameling. Dat was niet geheel terecht: met een Duitse apotheker zou hij gezamenlijk een boek over slangen uitgeven. De slangencollectie die hij daarvoor reeds in bruikleen had is in de Thesaurus opgenomen en het bedoelde boek is nooit verschenen. Ook "leende" hij afbeeldingen van Maria Sybille Mérian. Systematisch gezien klopt er van de gravures, die tussen 1734 en 1765 zijn verschenen, nog niet zoveel: de wetenschap van de biologie was nog niet in zo'n vergevorderd stadium. We zien hier dan ook slangen uit verschillende werelddelen en in verschillende verhoudingen afgebeeld op één plaat bij elkaar. Linnaeus was door Seba gevraagd systeem in zijn viscollectie aan te brengen, maar deze had het op dat moment te druk met het inventariseren en systematiseren van planten in de tuin van Clifford. Hij adviseerde een vriend dit werk te komen doen. Al kort na de kennismaking viel deze na een bezoek aan Seba in een Amsterdamse gracht en verdronk. Ook zij genoten kennelijk van de alcohol.

Het origineel, waarvan deze reproductie is afgeleid, ligt in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Bespaart u zich de reis: dit werk kunt u nu thuis zonder handschoenen inzien en de inleidende teksten van I.Müsch en R.Willmann zijn zeer verhelderend. En de prijs is gezien de omvang van dit 587 pagina's in kleur uitgevoerde werk van maar liefst 7,5 kg(!) alweer heel bijzonder laag!

© Klaas T. Noordhuis

  dit is het grootste boek in de Bibliotheca Oosterhouwensis