artikelen index / bibliotheekindex

Lunetten *)


 

Al de eerste namiddag direct na aankomst in Florence Palazzo Pitti bezocht. Vlak erachter beginnen de Boboli-tuinen. Eerst is er nog een verband met het grootse, sombere, rustiek aangeklede stadspaleis en denk je alles te overzien, maar dan komen de verrassingen. Zeker als je de lange cypressen-allee afloopt, waar aan weerszijden beelden staan; veel honden en vrouwenfiguren met een lendendoek; de mannen staan er naakt. Bij iedere verdwenen fallus denk je dat de Paus is langs geweest. Ter weerszijden een watergoot en verstopt in de bosquets een berceau van haagbeuk. Aan het eind een enorme waterpartij, waarin een rond eiland met een ontelbare hoeveelheid geornamenteerde potten met citrusbomen. En waarachtig: bij de uitgang was een boekhandel met enkele tuinenreisgidsen van ItaliŽ; in vergelijking met ItaliŽ blijken wij in Nederland op boekengebied erg verwend.

Top-Renaissance, in ItaliŽ en vooral de omgeving van Florence veelal verbonden met de naam De Medici, van oorsprong (de naam zegt het al) medicijnmannen, die met wat list en bedrog snel rijk werden. De Koop-Tjuchems van Italie? Vooral door kunstenaars aan te trekken werden deze nouveau-riches in opvolgende generaties geaccepteerd, waarschijnlijk omdat men niet meer om de familie heen kon, want het moest in de betere kringen toch wel aangetoond worden dat je rechtstreeks afstamde van de Romeinen. Beter is het niet na te denken hoe een tuin tot stand kwam, maar wat je ziet, wat de familie De Medici heeft nagelaten. Boeken over tuinkunsthistorie kunnen hier ook niet omheen. Nagenoeg zonder uitzondering vinden we hierin Utens' afbeeldingen van Toscaanse Medici villa's rond Florence : de zogenaamde lunetten, halfronde maanvormige schilderijen die eens hoog in de nissen van de grote zaal in de Villa di Artiminio hebben gehangen. Van de beroemde schilderingen die iedere rechtgeaarde tuinier wel kent, hangen er nu elf hoog in een te donkere zaal weggestopt in het kleine Museo Storico Topografico in het centrum van Florence. Wel prettig dat het overigens uitstekend geoutilleerde museum op maandagmorgen is geopend.

Utens was een Vlaamse schilder die in Carrara woonde. Hij stierf in 1609 op onbekende leeftijd. De villa's werden door Giusto Utens geschilderd met behulp van kaarten en architectuurtekeningen, hoewel hij ook alle plekken bezocht. Alle met tempera op canvas en een afmeting van 240 x 142. Ze hebben een goud-geschilderde omranding met midden onder in die rand de naam van de villa. De schilderijen zijn lijstloos omdat ze als wandschildering dienden. De verschillende leden van de Medici-familie bouwden de villa's tussen 1451 en 1599. De schilderijen zijn tussen 1599 en 1602 gemaakt, het jaar dat de laatste lunet (van Pratolino) werd geschilderd. Utens heeft achttien schilderijen gemaakt, waarvan er veertien zijn overgebleven. Naast de elf die zijn te vinden in het Museo Storico Geografico zijn de overige drie te vinden in de collectie van Soprintendenza de Beni Artistici e Storici, ook te Florence. De perspectieven zijn soms vervalst om het gehele bezit rond de villa op het schilderij zichtbaar te maken. De bomen, het doet er niet toe of het nu steeneiken of cypressen zijn, zijn even hoog geschilderd, waarbij ook het verschil in groeiwijze niet is uitgedrukt. De naÔeve indruk die daardoor ontstaat geeft echter de tuinen helderder weer, waardoor ze tot de belangrijkst overgebleven documenten van Renaissance tuinen in ItaliŽ behoren.

Hoewel vreemd genoeg in het standaardwerk van Marie Louise Gothein (Geschichte der Gartenkunst in twee banden, Jena, 1926) met geen woord wordt gerept over Utens' afbeeldingen, worden ze in andere boeken op gebied van tuinkunsthistorie nooit overgeslagen. Terwijl heel Florence vol hangt met kaarten en kalenders met deze lunetten ben ik een apart boek over dit onderwerp nooit tegengekomen en blijven we daar nog op wachten.

Klaas T. noordhuis

*) Zie ook: Landhuis Oosterhouw, geschilderd naar Utens