artikelen index / bibliotheekindex

Begraven en begraafplaatsen


De boekenweek staat dit jaar in het teken van de dood. Bij het vrolijk tuinieren denken we niet direct aan kerkhoven. Toch zijn begraafplaatsen bij uitstek plekken om iets moois te creëren om dierbaren een laatste eer te bewijzen. In vergelijking tot landen om ons heen is het bij ons geen gebruik een ontwerp voor een grafbeplanting te maken. In 1982 deed ik mee aan een internationale prijsvraag voor grafbeplantingen voor de Floriade. Belangstelling voor beplantingen op graven begint nu ook in Nederland. Helaas staan onze over-reglementeringen dit vaak nog niet toe! Naast planten doet kunst gelukkig ook zijn (hernieuwde) intrede op begraafplaatsen.  

Begraafplaatsen worden uitgebreid behandeld in de vierdelige serie Gids voor de Nederlandse tuin- en landschapsarchitectuur, bezoekersgids en vademecum tuin- en landschapsarchitectuur in Nederland. Alle belangrijke begraafplaatsen met de (tuin)architect die deze ontwierpen staan erin vermeld. In de periode van de Landschapsstijl werd veel aandacht besteed aan het ontwerpen van begraafplaatsen. Het was de tijd van de aanleg ven nieuwe begraafplaatsen, omdat het begraven op kerkhoven binnen de stadsmuren werd afgeschaft. Nieuwe rassen van treurbomen (vooral berk, beuk, iep, es en wilg) gaven een bijzondere sfeer aan de nieuwe plekken. Zo werden oude kerkhoven geruimd en in Parijs de beenderen van zes miljoen overledenen overgebracht naar de catacomben onder onder de stad op de plek waar de vroegere groentemarkt (de Hallen) waren. Dit is te vinden in een beschrijving van de Parijse begraafplaatsen Père Lachaise, Montmartre en Montparnasse. Bij de beschrijving van de personen die er begraven liggen trekt de gehele Franse geschiedenis aan je voorbij. Inmiddels liggen de nieuwe begraafplaatsen al lang weer in de stad en vormen daar boomrijke oasen van rust. Alleen al op Père Lachaise groeien 12.000 bomen! Deze begraafplaats is genoemd naar François Lachaise, een Jezuïet die biechtvader was van Lodewijk XIV en zo invloed uitoefende op de religieuze politiek in die periode. Op diens landgoed werd vanaf 1804 gebruikt voor het begraven van Parijzenaars, waaronder vele beroemdheden.

Begraven en begraafplaatsen, Monumenten van ons bestaan, door H.L.Kok e.a. (1998), een boek naar aanleiding van een Teleac-serie op de televisie geeft een goed beeld van historie, rituelen en symboliek, waar ik apart op in ga. Interessant is het boekje Ook U wacht ik, Begraafplaatsen in Europa en hun geschiedenis door Rindert Brouwer. De beschrijving van de Joodse dodenakker in Praag intrigeerde me als eerste. Daar Joden in vroeger tijden hun kerkhof van overheidswege niet mochten uitbreiden en het bij hun geen gewoonte is een graf te ruimen, werd steeds nieuwe aarde opgebracht waarin opnieuw werd begraven. De oude grafstenen gingen mee omhoog, waardoor er nu twaalf lagen zijn en de ongeveer 12.000 verzakte, scheefhangende en gebroken stenen uit vele eeuwen nu samen een bizar totaalkunstwerk vormen. Dit is overigens maar een klein deel van het oorspronkelijke kerkhof, waar onder het communistisch regime in 1984 een hoge televisietoren van 287 meter werd geplaatst. Hieruit blijkt hoe belangrijk het is het cultuurgoed die de doden de laatste rustplaats biedt te beschermen. In Nederland is daarvoor een vereniging: De Terebinth die zich bezighoudt met ondermeer funeraire cultuur en behoud van grafmonumenten.

 

Op oude zerken treffen we vaak een treurwilg aan of een vlinder, die staat voor het opstijgen van de ziel met eeuwig leven. Zijn mensen niet altijd een beetje met onsterfelijkheid bezig? Hoewel de dood me niet dagelijks bezighoudt, wens ik een vlieg op een eenvoudige grafpaal, symbool voor juist het kortstondige leven. Ecquid sunt aliud quam brevi gaudium (Wat is anders dan een korte vreugde). Eeuwigheid hoop ik te bereiken door goede tuinontwerpen te maken, waarvan de uitgevoerde tuinen, naar ik hoop en verwacht, lang zullen blijven bestaan.

Klaas T. Noordhuis